 |
|
|
|
|
|
 |
|
|
Z przedmowy
do książki:
"Demokracja nieformalna to system reguł, które rządzą polityką postkomunistyczną. Daleko im do formalnych reguł konstytucji, ale świat, który się z nich wyłania, to nie tylko ciche układy w gabinetach polityków. Politycy rzeczywiście podporządkowują się różnym nieformalnym, pozaprawnym regułom. W państwach Europy Środkowej rzeczywiste reguły polityki mają swoje źródło w sposobie odchodzenia tych krajów od komunizmu. Nierewolucyjny bowiem charakter zmiany ustroju sprawił, że zasadniczą kwestią stało się rozpoznanie reguł obowiązujących w nowym porządku ustrojowym. Dlatego reguły polityki są podporządkowane regule, która podaje kryteria przynależności danej reguły do nowego ładu (reguła uznania), a ona z kolei zależy co do treści od sposobu zmiany ustroju. Twierdzę, że polska droga odejścia od komunizmu polegająca na częściowym poszanowaniu porozumienia z komunistami, a częściowym zerwaniu umów Okrągłego Stołu dała początek paradoksalnej janusowej regule uznania. Mówi ona, że regułą polityki jest tylko taka reguła, która współtworzy system reguł demokratycznego państwa i równocześnie uznaje stare reguły ustroju komunistycznego za przynajmniej częściowo obowiązujące. Reguła uznania akceptuje zatem tylko te reguły, które są oparte na założeniu zasadniczego braku tożsamości PRL i III Rzeczypospolitej, odrzucając reguły antyreformatorskie, ale z drugiej jednak strony uznaje ważność części starych reguł i pozwala siłom starego reżimu mieć wpływ, większy lub mniejszy, na nowe reguły. Reguła janusowa nie jest tylko regułą przejścia od komunizmu do demokracji w wąskim rozumieniu tego procesu (transition). Dowodząc tego, analizuję praktykę radzenia sobie z regułami odziedziczonymi po poprzednim reżimie i ich konsekwencjami (ukaranie zbrodni komunistycznych, przejęcie majątku byłej PZPR, rehabilitacja osób niesłusznie skazanych, lustracja), by udowodnić, że regułą janusową rzeczywiście kieruje się najbardziej podatna na nią sfera polityki. Idę jednak dalej i pokazuję, że regule janusowej poddana jest również sfera pozornie nie mająca wiele wspólnego ze stosunkiem do komunizmu - sfera dystrybucji władzy między organami państwa. Istotą liberalnej, czyli konstytucyjnej demokracji jest podejmowanie decyzji zgodnie z wcześniej demokratycznie przyjętymi regułami (procedurami), najczęściej zawartymi w prawie. W tej książce mam zamiar wykazać, że takie rozumienie demokracji jest oparte na nie dającej się utrzymać fikcji, że polityka może i powinna kierować się sformalizowanymi regułami, najlepiej skodyfikowanymi w prawie pozytywnym. To dzięki tym neutralnym procedurom obywatele zasadniczo różniący się przekonaniami i interesami dochodzą do powszechnie obowiązujących, akceptowalnych dla wszystkich decyzji. Naruszanie neutralności procedur przez personel administrujących nimi instytucji przez ich wykorzystywanie do partykularnych interesów jest największą zbrodnią wobec konstytucyjnej demokracji, gdyż podważa jej sens istnienia. Jeżeli rezultat procedury zależy od tego, kto ją stosuje, polityka staje się wojną wszystkich ze wszystkimi, wojną o instytucje. Istotą polskich (i nie tylko) problemów - z przepaścią między formalnym zdefiniowaniem celów i zasad działania instytucji a ich rzeczywistym funkcjonowaniem - nie jest korupcja (wykorzystywanie do partykularnych celów z naruszeniem formalnych zasad). Korupcja jest bowiem tylko przykładem - bardzo drastycznym i dlatego łatwym do uchwycenia - szerszego zjawiska zwycięstwa reguł nieformalnych nad regułami formalnymi polityki, obecnego we wszystkich demokracjach konstytucyjnych, ale szczególnie silnego w krajach bez długoletniej tradycji rządów konstytucyjnych. Polskie instytucje demokratyczne, które działają według takich samych formalnych zasad jak w krajach Zachodu, prowadzą do stanów zupełnie nie mieszczących się w "standardach europejskich". W państwach Europy Środkowej rzeczywiste reguły polityki mają swoje źródło w sposobie odchodzenia tych krajów od komunizmu. Analiza odmiennych sposobów radzenia sobie z dziedzictwem komunizmu i odmiennych zasad dystrybucji władzy w Polsce, Czechach i na Węgrzech pokazuje, że drogi obrane w 1989 roku do dziś tłumaczą różnice w polityce tych krajów.
Rozdział pierwszy W poszukiwaniu reguł życia politycznego w krajach Europy Środkowej I. Konstytucjonalizm i mit stałości znaczenia reguły 1. Konstytucjonalizm, czyli rządy reguły 2. Szukając konstytucjonalizmu w Europie Środkowej 3. Reguły i ich rozumienie 4. Prawno-konstytucjonalistyczne rozumienie reguły/normy 5. Krytyka mitu stałego znaczenia reguły 6. Fikcja reguły konstytucyjnej 7. Konstytucjonalizm - siła praktyki społecznej konstytucjonalizmu 8. Europa Środkowa - słabość praktyki społecznej konstytucjonalizmu II. Rzeczywiste reguły polityki i ich badanie 1. Wiedza niewyartykułowana 2. Reguły wyartykułowane z praktyki społecznej 3. Metoda poszukiwania reguł III. Zmiana polityczna, złe prawo i nowa reguła uznania 1. Reguły, rewolucja i ewolucja 2. Ciągłość i legalizm 3. Legalizm a legitymizacja 4. Legalizm i prawo dawnego reżimu 5. Reguła uznania 6. Reguła janusowa - reguła uznania polityki polskiej po 1989 r. Rozdział
drugi
Rozdział
trzeci
Rozdział
czwarty
  |
